پهن اسب ديدم كه آن را نيز برداشتم ، بالاى محل قطع‌شده را با رسنى از شاهدانه ، آنچنان محكم بسته بودند كه طناب در گوشت فرورفته بود و بخش زيرين آن كبود شده بود . من به او گفتم كه اين طناب را نبايد باز كرد ، ولى به‌جاى پهن اسب بايد از مرهم كافور استفاده شود و لازم است كه هر روز آن را با گلاب و كافور بشويد و روغن صندل به آن بمالد ، آن‌گاه خود ، بدون اينكه رسنى را كه به دستش بسته شده بود ، باز كنم با مرهمى از گلاب و كافور و روغن صندل آن را بستم و اين كار درد او را اندكى تسكين داد . . . » « 1 » كتابها و منابع پزشكى در قرون وسطا ذخيره خوارزمشاهى يكى از مهمترين متون فارسى در رشتهء پزشكى كتاب مشهور و ارجمند ذخيره خوارزمشاهى تأليف اسماعيل بن حسن جرجانى از سادات اصفهان و پزشك دربار سلطان علاء الدين تكش خوارزمشاه است كه ، در سال 434 هجرى متولد و در سال 531 هجرى ديده از جهان فرو بسته است . اين كتاب ، چنان كه قبلا اشاره كرديم ، يكى از منابع مهم دانش‌پژوهان قرون وسطا بشمار مىرود ، و بسيارى از مسائل پزشكى ، مورد مطالعه قرار گرفته است ، از جمله در كتاب نخستين ، از حدّ طب و منفعت آن و مايه‌ها و مزاجها و خلطها و تشريح اندامهاى منفرد و مركب و در كتاب دوم از حال‌هاى تن مردم از تندرستى و بيمارى و شناختن نبض و تفسره و هرچه از تن مردم بيرون آيد . چون عرق و تف « 2 » و بول و غايط و در كتاب سوّم از تندرستى و تدبير هوا و مسكن و طعام و شراب و تدبير خواب و بيدارى و تدبير حركت و سكون و به كار بردن روغنها ، و تدبير قى كردن و داروى مسهل خوردن و تدبير فصد و حجامت و حقنه « 3 » و شياف و تدبير امراض نفسانى چون شادى و اندوه - و تدبير پروردن طفلان و تدبير پيران و تدبير مسافران و در كتاب چهارم از تشخيص بيماريها و در كتاب

--> ( 1 ) . تاريخ پزشكى ايران ، تأليف الگود ، ترجمهء جاويدان ، ص 216 . ( 2 ) . تف كردن ، آب دهان . ( 3 ) . اماله - تزريق .